Melisa Vardal - İklim krizini artık yalnızca yükselen sıcaklıklarla, kuruyan topraklarla ya da art arda gelen sel ve yangınlarla konuşmuyoruz. İklim değişikliğinin etkileri, yaşadığımız çevrenin yanı sıra ruh sağlığını, toplumsal ilişkileri ve aidiyet duygusunu da dönüştürüyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Bölge Ofisi’nin yayımladığı “İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin ele alınmasında sanat ve kültürün rolü” başlıklı raporun özeti, bu görünmeyen boyuta odaklanıyor. WHO, iklim krizinin sağlık üzerindeki etkileriyle mücadelede kültür ve sanatın da dikkate alınması gerektiğini belirtiyor. Kurumun değerlendirmesine göre sanat iklim değişikliğinin yarattığı karmaşık sorunların daha anlaşılır hâle getirilmesine, ekolojik kayıp ve kaygının ifade edilmesine, toplumsal bağların güçlendirilmesine ve insanların ortak çözümler etrafında bir araya gelmesine katkı sağlayabiliyor.
Kasırga sonrası
Raporda dünyanın farklı bölgelerinden örnekler bu yaklaşımın nasıl uygulanabileceğini gösteriyor. Porto Riko’da Maria Kasırgası’nın ardından bir asırlık mango ağacının yok oluşundan yola çıkan “La Centinela de Mango”, tiyatroyu felaket sonrası kayıp ve iklim değişikliği üzerine ortak bir anlatı kurmanın aracı hâline getiriyor. Güney Afrika’da Empatheatre’ın hazırladığı “Indlela Yokuphila: The Soul’s Journey” ise Zulu kültüründeki anlatıları su döngüsü ve ekolojik meselelerle buluşturuyor. Delhi’de hava kirliliğinden etkilenen, ev eksenli çalışan ve atık toplayıcılığı yapan kadınların kumaşlara işlediği hikâyeler ise çevresel sorunu gündelik hayat ve emek üzerinden görünür kılıyor.
6 Şubat’ın ardından
Türkiye’de 6 Şubat depremlerinin ardından ortaya çıkan kültür-sanat dayanışmalarına bakmak da başka bir pencere açıyor. Deprem bölgesinde sanat elbette yıkılan binaların yerini alamadı fakat özellikle çocuklar için gündelik hayatın yeniden kurulması, sosyal bağların korunması, yaşananların ifade edilmesi ve kent hafızasının kaybolmaması açısından farklı alanlar açtı. Tiyatro Kooperatifi’nin “Renkli Hayaller Sahnesi” bunun en kapsamlı örneklerinden biri oldu. 23 Nisan-25 Haziran 2023 arasında Hatay ile Kahramanmaraş’taki çadır ve konteyner kentlerde yürütülen proje kapsamında 62 günde 200’ün üzerinde etkinlik gerçekleştirildi. 53 tiyatro oyunu, 32 atölye, 14 sokak performansı, 18 konser ve 84 film gösterimiyle yaklaşık 7 bin 500 çocuk sanatla buluştu.
Hatay Akademi Çocuk ve Gençlik Orkestra-Korosu
Müzik alanındaki çalışmalar yalnızca konserlerle sınırlı kalmadı. İzmir merkezli Şubadap Çocuk, 6 Şubat’ın ardından “Birimiz Hepimiz - Hepimiz Birimiz” adlı albümünü yayımladı. Beş şarkıdan oluşan albümün merkezine dayanışmayı yerleştiren grup, sonraki süreçte deprem bölgesindeki çocuklarla buluşan çalışmalar da yürüttü. Hatay’da müziğin daha uzun soluklu bir eğitim ve kültürel yeniden yapılanma aracına dönüştüğü “Yeni Yaşamın Filizleri: Hatay Akademi Çocuk ve Gençlik Orkestra-Korosu” hayata geçirildi. İKSV tarafından yürütülen proje kapsamında 60 çocuğa enstrüman, solfej ve şan eğitimi verildi. Ayrıca çocukların sosyal ve duygusal gelişimini desteklemek amacıyla drama çalışmaları da programa dahil edildi. Kırıkhan’da çocuk ve öğretmen korolarını doğa atölyeleriyle buluşturan “Doğada Yeşeren Melodi” projesi kültürel ve toplumsal iyileşme odağıyla yürütülmeyi sürdürüyor. Deprem sonrası açılan Defne Halk Temsilcileri Meclisi Merkezi de yetişkinler ve çocuklar için resim, müzik, drama gibi eğitimlerle dayanışmaya devam ediyor. Benzer biçimde Hatay’da faaliyet gösteren Çocuk Dostu Köy projesi de deprem sonrası kırsalda yaşayan çocukların kültür-sanat ve sosyal etkinliklere erişimini artırdı. Çocuklar için oyun alanıyla başlayan proje zamanla sanat atölyelerine, müzik ve tiyatro etkinliklerine ve eski bir okulun sanat merkezine dönüştürülmesiyle genişledi. Diyarbakırlı sanatçılar da gezici sanat atölyesi GEROKma’yı kurup Mobil Çocuk Sanat Atölyeleri ile sanatı köy köy depremzedelere taşıdı.
Deprem sonrası yapılan çalışmaların bir başka boyutu kentin hafızasını korumak. Antakya Sanat Kolektifi’nin fotoğraf, şiir ve metinleri bir araya getiren “Öyle bir yere geldik ki, hiçbir sokağın adı yok…” sergisi, deprem sonrası değişen kentin kişisel hafızasını kolektif hafızayla buluşturmayı amaçladı. Kentin kaybolan sokakları, yapıları ve gündelik yaşamına dair izler sanat aracılığıyla kayıt altına alınırken sergi aynı zamanda depremi yalnızca bir yıkım görüntüsüne indirgemeyen bir anlatı kurdu. Antakya’da ise bu yıl başlayan “Sinestezik Kanıksa-ma”, deprem sonrası kent hafızasını ses ve video sanatı üzerinden ele alıyor.
