Her şey yolundayken aniden sorun çıkarmaya başlamamızın psikolojisi

Bazen hayatımızda gerçekten yolunda giden şeyler vardır: İyi bir ilişki, huzurlu bir arkadaşlık, başarılı bir iş, güzel ilerleyen bir proje… Fakat tam da her şey yolundayken içimizde garip bir huzursuzluk belirir.

Bir şeylerin eksik olduğunu düşünmeye başlarız. Partnerimizin davranışlarına daha fazla takılabilir, küçük meseleleri büyütebilir veya gereksiz tartışmaların içine girebiliriz. İş hayatında iyi giden bir fırsattan uzaklaşabilir, sorumluluk almaktan kaçabiliriz. Arkadaşlıklarımızda ise ortada belirgin bir sorun yokken mesafe koyabiliriz.

Peki neden?

Bazen mesele, hayatımızda gerçekten bir problem olması değildir. Mesele, her şeyin yolunda olmasına alışık olmamamız olabilir.

Bildiğimiz şey her zaman sağlıklı olan değildir

İnsan ilişkileri nasıl yaşayacağını yalnızca kitaplardan veya tavsiyelerden öğrenmez. Çocuklukta gördüğü ilişkiler, aile içindeki iletişim biçimi, yakın çevresindeki insanlar ve geçmiş deneyimleri ona ilişkilerin nasıl “olması gerektiğine” dair bir model sunar.

Eğer kişi büyürken ilişkileri daha çok tartışma, gerilim, belirsizlik, küslük, barışma, uzaklaşma ve yeniden yakınlaşma üzerinden deneyimlediyse, zamanla bu ilişki biçimi onun için tanıdık hale gelebilir. Hatta bunu bir tür “ilişki anadili” olarak düşünebiliriz.

Nasıl ki insan ana dilinde kendisini daha rahat ifade ediyorsa, kişi de tanıdığı ilişki modelinde kendisini daha güvende hissedebilir. Buradaki önemli ayrım ise şudur: Tanıdık olan ile güvenli olan her zaman aynı şey değildir.

Sağlıksız bir ilişki modeli tanıdık olduğu için kişiye daha öngörülebilir gelebilir. Buna karşılık sakin, güvenli ve istikrarlı bir ilişki, kişi için alışılmadık bir deneyimse başlangıçta huzurdan çok kaygı yaratabilir.

Bu nedenle bazı insanlar, farkında olmadan kendilerine daha tanıdık gelen ilişki dinamiklerini yeniden oluşturabilir. Küçük sorunları büyütebilir, tartışma yaratabilir veya ilişkide gerçekten var olmayan bir problemi aramaya başlayabilirler.

Elbette bu, geçmişinde kaotik ilişkiler bulunan herkesin sağlıklı ilişkileri sabote edeceği anlamına gelmez. İnsan davranışı tek bir nedene indirgenemez. Ancak geçmişte öğrenilen ilişki kalıpları, kişinin bugün yakınlığı, güveni ve istikrarı nasıl algıladığını etkileyebilir.

“Neden hiçbir sorun yok?”

İşte tam burada ilginç bir paradoks ortaya çıkar.

Kişi, uzun zamandır istediği güvenli bir ilişkiye kavuştuğunda kendisini rahatlamış hissetmek yerine, “Bir şeyler ters gidiyor olmalı” diye düşünebilir. Partneri ona iyi davranıyordur. İletişimleri sağlıklıdır. Sürekli kavga etmiyorlardır. İlişki istikrarlıdır.

Ama kişinin zihni buna alışık değildir.

Bu durumda kişi, farkında olmadan ilişkiye bildiği dinamikleri taşıyabilir. Daha fazla sorun arayabilir, küçük meseleleri büyütebilir veya partnerinin davranışlarını olduğundan daha problemli yorumlayabilir.

Bir anlamda bilmediği huzur, bildiği kaostan daha tedirgin edici hale gelebilir.

Fakat burada önemli bir ayrım vardır: Her huzursuzluk, kişinin sağlıklı bir ilişkiyi sabote ettiği anlamına gelmez. Bazen gerçekten ilişkide çözülmesi gereken bir problem vardır. Bazen kişi partneriyle uyumsuzdur. Bazen de ilişkiyi gerçekten istemiyordur.

Bu nedenle “Her şey iyi gidiyor ama ben uzaklaşmak istiyorum” deneyimini hemen “Kendimi sabote ediyorum” diye yorumlamak yerine, kişinin önce kendi duygusunu anlamaya çalışması daha sağlıklı olabilir.

Ya sorun ilişki değil, bağlanmanın kendisi ise?

Her şeyin yolunda gitmesi başka bir korkuyu da tetikleyebilir: “Ya buna gerçekten bağlanırsam?”

İlişki güzelleştikçe kişi daha fazla sevmeye ve bağlanmaya başlayabilir. Bağlandıkça da kaybetme ihtimali daha korkutucu hale gelebilir.

Zihin bazen bu korkuyla baş etmek için şöyle bir mantık geliştirebilir: “Şimdi çok mutluyum. Ama bir gün bu ilişki biterse çok acı çekeceğim. O halde fazla bağlanmadan önce uzaklaşmalıyım.”

Böylece kişi, henüz yaşanmamış bir acıdan korunmak için bugün sahip olduğu güzel şeyden uzaklaşabilir.

İlişkiyi kendisi bitirirse, en azından terk edilmenin veya kaybetmenin getireceği kontrolsüz acıyı daha kolay yönetebileceğini düşünebilir.

Ancak bu süreç çoğu zaman bilinçli değildir. Kişi gerçekten ilişkiyi bozmak istemiyor olabilir. Sadece yakınlığın ve bağlanmanın beraberinde getirebileceği kırılganlıkla baş etmekte zorlanıyor olabilir.

Burada kişi aslında ilişkiden değil, ilişkinin kendisinde yarattığı duygulardan kaçıyor olabilir.

Ya her şey çok iyi gidiyorsa?

Bazen kaygı yalnızca kaybetme ihtimalinden değil, geleceğin belirsizliğinden de kaynaklanabilir.

“Her şey fazla iyi gidiyor.”, “Kesin birazdan kötü bir şey olacak.”, “Bu kadar mutlu olmam normal değil.” Bu düşünceler kişiyi sürekli bir sonraki problemi aramaya itebilir., Çünkü zihin belirsizliği azaltmak için kötü ihtimalleri önceden fark etmeye çalışabilir. Böylece kişi, henüz gerçekleşmemiş bir problemi çözmeye çalışırken, gerçekte var olan huzuru kaçırabilir.

Aynı şey iş hayatında da yaşanabilir

Bu örüntü yalnızca romantik ilişkilerle sınırlı değildir.

Örneğin kişi uzun zamandır istediği bir işe kavuştuğunda, iş iyi gitmeye başladığında veya önemli bir başarı elde etme ihtimali ortaya çıktığında geri çekilebilir.

Çünkü başarı da beraberinde bazı kaygıları getirebilir: “Ya bunu başaramazsam?”,“Ya benden daha fazlası beklenirse?”, “Ya başarılı olursam ve artık bu sorumluluğu taşıyamazsam?”

Hatta bazı durumlarda kişi başarısızlıktan çok, başarının beraberinde getireceği değişim ve sorumluluklardan korkabilir.

Bu nedenle iyi giden bir projeyi erteleyebilir, sorumluluk almaktan kaçabilir veya tam işler yoluna girmişken geri çekilmek için nedenler bulabilir.

Burada da mesele mutlaka kişinin başarı istememesi değildir. Bazen başarıya yaklaşmak, kişinin daha önce karşılaşmadığı bir sorumluluk ve görünürlük alanına girmesi anlamına gelir. Bu yeni durum da kaygı yaratabilir.

Kendini sabote etmek gerçekten kendini sabote etmek midir?

Belki de burada biraz durmak gerekir.

Çünkü “kendini sabote etmek” ifadesi kulağa açıklayıcı gelse de bazen fazla kolay bir etikete dönüşebilir. Bir insan iyi giden bir ilişkiden uzaklaşıyorsa bunun nedeni gerçekten bağlanma korkusu olabilir. Ama ilişkiyi gerçekten istemiyor olması da mümkündür. İşinden ayrılmak istemesi başarısızlık korkusundan kaynaklanabilir. Fakat gerçekten o işin kendisine uygun olmadığını fark etmiş de olabilir.

Dolayısıyla önemli olan yalnızca davranışa bakıp “Sabotaj yapıyorum” demek değil, davranışın arkasındaki duyguyu ve düşünceyi anlamaya çalışmaktır. “Neden gidiyorum?” kadar “Neyden kaçıyorum?” sorusu da önemlidir.

Belki gerçekten istemediğimiz bir şeyden uzaklaşıyoruzdur.

Belki de tam tersine, çok istediğimiz bir şeyin beraberinde getireceği kırılganlıktan, sorumluluktan veya kaybetme ihtimalinden kaçıyoruzdur. Dışarıdan bakıldığında bu iki durum birbirine benzeyebilir. Fakat kişinin kendi içinde yaşadığı süreç oldukça farklı olabilir.

Peki ne yapabiliriz?

Böyle bir döngüyü fark ettiğimizde kendimize hemen “Ben neden bunu sabote ediyorum?” diye yüklenmek yerine, önce biraz merakla yaklaşmak daha faydalı olabilir.

Kendimize şu soruları sorabiliriz: “Gerçekten bir sorun mu var, yoksa her şeyin yolunda gitmesi mi beni huzursuz ediyor?”, “Karşımdaki kişide gerçekten rahatsız olduğum bir şey mi var, yoksa yakınlaşmanın kendisi mi bende kaygı yaratıyor?”, “Bu ilişkiyi gerçekten istemiyor muyum, yoksa bir gün kaybetme ihtimalinden korunmaya mı çalışıyorum?”, “Bu işi gerçekten istemiyor muyum, yoksa beraberinde gelecek sorumluluklardan mı kaçıyorum?”

Ve belki de en önemlisi: “Şu anda yaşadığım duygu bugünden mi kaynaklanıyor, yoksa geçmişte öğrendiğim bir ilişki biçiminin bugünkü hayatımdaki yankısı mı?”

Bu soruların amacı kendimizi suçlamak değil, davranışımızın altında ne olduğunu anlamaktır.

Çünkü bir davranışı değiştirebilmek için önce onun bizim için ne anlama geldiğini fark etmek gerekir.

Güvenli olanı öğrenmek de zaman alabilir

İnsan yalnızca sağlıklı ilişkileri öğrenmez; sağlıklı ilişkilerin içinde kalmayı da öğrenir.

Eğer kişi uzun süre boyunca kaosun, belirsizliğin veya yoğun çatışmanın olduğu ilişkiler deneyimlediyse, huzur başlangıçta doğal gelmeyebilir. Bu, kişinin mutlaka sağlıklı bir ilişkiyi sabote edeceği anlamına gelmez. Ancak kendi huzursuzluğunu anlaması için önemli bir ipucu olabilir.

Belki de bazı insanlar için hayatın en zor tarafı kötü olanı bırakmak değil, iyi olanın içinde kalabilmektir.

Çünkü kötü olan tanıdıktır.

İyi olan ise yeni olabilir.

Ve yeni olan, her zaman hemen güvenli hissettirmez.

Bu yüzden her şey yolunda giderken içimizde bir huzursuzluk belirdiğinde, hemen her şeyi bozmak ya da kendimizi suçlamak yerine bir an durup bakabiliriz: Gerçekten bir şeyler yanlış mı gidiyor? Yoksa hayat ilk kez, alıştığımızdan daha sakin bir yerden mi ilerliyor?

Bazen hayatımızda değiştirmemiz gereken şey ilişki değil, ilişkiyi algılama biçimimiz olabilir. Çünkü her şeyin yolunda olması, her zaman bir şeylerin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Bazen sadece iyi olan henüz bize tanıdık gelmiyordur.

Eğer bu tür döngüleri fark etmek, anlamlandırmak veya değiştirmek konusunda zorlanıyorsanız, bir psikolog veya psikoterapistten profesyonel destek almak bu süreçte yardımcı olabilir.

Fotoğraflar: @oliviadeano