MELİSA VARDAL - Bir şarkıyı başka bir dile aktardığımızda gerçekten neyi çeviriyoruz? Sözleri mi, melodiyi mi, yoksa şarkının taşıdığı kültürel hafızayı mı? Müzisyen ve akademisyen Alaz Pesen, “Şarkı Çevirisi: Müzik Tarihimizden Unutulmaz Örnekler” adlı kitabında bu sorunun peşine düşerek Türkiye müzik tarihindeki çeviri şarkılara farklı bir pencereden bakıyor.
Şarkı çevirisinin yalnızca iki dil arasında yapılan bir aktarım olarak değil müzik, söz, yorum, dönem ve dinleyiciyle birlikte yeniden kurulan bir üretim alanı olduğunu vurgulayan Pesen’in çalışmasının merkezinde, bir şarkının başka bir dile geçtiğinde aynı kalmasının beklenemeyeceği fikri bulunuyor. Çünkü şarkı sözünü şiirden ayıran temel unsurlardan biri, kelimelerin melodinin içinde yaşaması. Bu nedenle çeviride anlam kadar hecelerin müziğe oturması, vurguların korunması, sözcüklerin söylenebilir olması ve yeni dilde doğal duyulması da önem kazanıyor. Kitap bu yaklaşımıyla Türkiye’de farklı dönemlere yayılan örneklerle açarak yabancı dillerden yapılan aranjmanlardan marşlara, halk müziğinden rock ve protest müziğe uzanan bir repertuvar üzerinden, başka dillerden gelen ezgilerin Türkiye’de nasıl yeni anlamlar kazandığını gösteriyor.
Örneklerle çeviri
Kitapta yer alan “Dağ Başını Duman Almış”, bir melodinin yeni sözlerle bambaşka bir toplumsal hafızaya yerleşmesinin dikkat çekici örneklerinden biri. İsveçli besteci Felix Körling’in bestesinden hareketle Türkiye’de yeni sözlerle söylenen eser, zaman içinde yalnızca bir şarkı olmaktan çıkarak gençlik ve ortaklık duygusuyla özdeşleşen bir marşa dönüşüyor.
“Çav Bella” ise başka bir dönüşüm biçimine işaret ediyor. İtalyan direniş kültürüyle özdeşleşen “Bella Ciao”, farklı dillere ve coğrafyalara taşındıkça yeni politik ve toplumsal çağrışımlar kazanıyor. Türkiye’deki karşılığı da dolaşımın bir parçası olarak karşımıza çıkıyor. Yeni Türkü’nün “Olmasa Mektubun” parçası ise fonetik şarkı çevirisi başlığında karşımıza çıkıyor. Pesen’in kitabında bu örneklerin yanında Hasan Mutlucan’ın “Şu İzmir’den Çekirdeksiz Nar Gelir”i, Ajda Pekkan’ın “Bambaşka Biri”, Athena’nın “Ben Böyleyim”i ve “Her Yerde Kar Var”ı gibi pek çok örnek de inceleniyor.
Kitapta yer alan QR kodları okutularak Spotify ve YouTube üzerinden sayfalarda geçen şarkılar dinlenebiliyor.
